آزمون آنلاین علوم و فنون دهم

کتاب روش آسان و کاربردی تحلیل را بررسی متن در سه ورملق زبانی، ادبی و فکری می‌داند و سپس نتیجه‌گیری و تعیین نوع متن را می‌آموزد.

در این ابیات تلمیح (اشاره به داستان یا رویداد تاریخی/دینی) دیده نمی‌شود؛ پس گزینهٔ 3 نادرست است. سایر ویژگی‌ها (تناسب مفهومی، قالب مثنوی با قافیهٔ مستقل هر بیت، و زبان ساده) درست‌اند.

در تحلیل زبانی حکایت‌ها، کتاب به ساده و کوتاه‌بودن جمله‌ها و روان‌بودن نثر اشاره می‌کند؛ هرچند برخی واژه‌ها و کاربردهای کهن نیز دیده می‌شود.

کتاب می‌گوید وزن از ارکان مهم شعر است، ادراکش حسی است و بی‌آن کمتر می‌توان عاطفه برانگیخت؛ پس گزینهٔ 1 درست و بقیه نادرست‌اند.

مضمون بیت 2 اندوهگین است (آتش آه، دود، اشک چشم) ولی آهنگ آن روان، خوش‌آوا و موسیقایی است؛ پس آهنگ با مضمون در تقابل است. در سایر گزینه‌ها آهنگ با محتوا هماهنگ است.

در نمونهٔ کتاب، وزن کوتاه و کوبنده با واژگان رزم (سپاه، کوه، گرد، خروش) هماهنگ است و بار حماسی فضا را می‌سازد؛ پس گزینهٔ 3 درست است.

کتاب تأکید می‌کند وزن مهم‌ترین رکن شعر است و ادراک آن حسی است (مانند درک حرکت چرخ)؛ بدون وزن، برانگیختن عاطفه دشوارتر است و همین علت خوانده‌شدن بیشتر شعر نسبت به نثر است.

واج‌آرایی تکرار یک واج (صامت یا مصوت) است که موسیقی صوتی می‌سازد؛ واژه‌آرایی تکرار خودِ واژه‌ها یا عبارت‌هاست؛ پس گزینهٔ 4 درست است.

در بیت ناصرخسرو، واژهٔ «پشیمانی» سه بار تکرار شده و واژه‌آرایی ساخته است؛ در سایر گزینه‌ها تکرار واژهٔ محتواساز (جز ردیف) دیده نمی‌شود.

تکرار پیاپی هم‌خوان‌های «خ» و «ز» و واکهٔ بلند «آ» در کلمات «خیزد، خز، خزان، خنک، خوارزم» موسیقی واجی (واج‌آرایی) پدید آورده و بر زیبایی صوتی بیت افزوده است.

تاریخ بلعمی ترجمهٔ تاریخ «الرسل و الملوک» طبری به‌دست بلعمی است که با افزوده‌ها و کاسته‌هایی دربارهٔ تاریخ ایران شکل مستقل یافت. (ترجمهٔ تفسیر طبری کار گروهی از دانشمندان بود و شاهنامهٔ ابومنصوری گردآوردهٔ گزارش‌های موبدان و دهقانان است.)

فارسی باستان (زبان هخامنشیان، 559 تا 330 ق.م) به خط میخی نوشته می‌شد و منشورهای شاهان از آن برجای مانده است؛ پهلوی زبان رسمی ساسانیان بود و بیشتر آثار آن رنگ دینی زرتشتی دارد.

یعقوب لیث صفاری، بنیان‌گذار دولت صفاریان، با خلافت بغداد درافتاد و چون با عربی آشنایی نداشت، به‌کارگیری آن را در دستگاه خود ممنوع کرد و زمینهٔ رسمی‌شدن فارسی دری را فراهم آورد.

بر پایهٔ قاعدهٔ کتاب، مصوت بلند پیش از «ن» ساکن (مانند «نان» و «دون») کوتاه به حساب می‌آید، نه بلند؛ پس گزینهٔ 4 نادرست است و سه قاعدهٔ دیگر درست‌اند.

در نوازهای فارسی، هجای پایانی مصراع همواره بلند گرفته می‌شود؛ اگر کوتاه یا کشیده باشد نیز باز آن را بلند به حساب می‌آوریم تا هماهنگی مصراع‌ها برقرار بماند.

«دوست» = د + و (مصوت بلند) + س + ت، یعنی همخوان + مصوت بلند + دو همخوان؛ پس یک هجای کشیده است. (بر اساس قاعدهٔ کتاب، هجای کشیده معادل یک هجای بلند و یک هجای کوتاه شمرده می‌شود.)

«است» برابر است با همخوان + مصوت کوتاه + دو همخوان (اَ + س + ت) و بنابراین یک هجای کشیده (U–) است. سه واژهٔ دیگر (گل، دل، سر) هر یک یک هجای بلند دارند.

عبارت ج نادرست است؛ در سجع متوازی، کلمه‌های سجع هم هم‌وزن‌اند و هم واج پایانی یکسان دارند (تعریف عبارت ج مربوط به سجع متوازن است). عبارت‌های الف، ب و د مطابق متن کتاب درست‌اند؛ پس 3 مورد درست است.

«چراغ» (چِـ رagh ـ دو هجا) و «داغ» (یک هجا) هم‌وزن نیستند، اما واج پایانی هر دو «غ» است؛ پس سجع «مطرف» است (سجع کلمه‌هایی که فقط در واج پایانی هم‌آهنگ‌اند و هم‌وزن نیستند).

دو واژهٔ «هنر» (هُـ نَ) و «خرد» (خِـ رَ) هم‌وزن‌اند (هر دو یک هجای بلند و برابر از نظر تعداد هجا)، اما واج پایانی آن‌ها یکی نیست (ر در برابر د)؛ پس سجع «متوازن» است (سجع کلمه‌هایی که فقط هم‌وزن‌اند).

سبک هندی با خیال‌پردازی‌های نو و باریک، مضامین پیچیده و معماگونه و زبان پرپیچ‌وتاب شناخته می‌شود؛ سه ویژگی دیگر از نشانه‌های سبک خراسانی‌اند.

این‌ها نشانه‌های سبک خراسانی است: قالب غالب قصیده، زبان و خیال ساده و واقعی، تشبیه‌های حسی و روح حماسی. در سبک عراقی غزل و مضامین عارفانه گسترش می‌یابد و در سبک هندی خیال‌ها پیچیده می‌شوند.

سبک فردی، شیوهٔ مخصوص هر گوینده و نویسنده است؛ سبک ادبی به ویژگی‌های مشترک یک نوع ادبی و سبک دوره‌ای به ویژگی‌های مشترک ادبیات یک دورهٔ تاریخی اشاره دارد.

هر بخش «– U – –» سه بلند و یک کوتاه دارد؛ سه بخش چنین: 9 بلند و 3 کوتاه؛ بخش پایانی «– U –» هم 2 بلند و 1 کوتاه می‌افزاید؛ مجموع: 11 بلند و 4 کوتاه.

هجای کشیده در تقطیع معادل یک هجای بلند + یک هجای کوتاه شمرده می‌شود؛ مثلاً «دوست» = «دو» (بلند) + بخش کوتاه معادل «ست»؛ به همین دلیل در نمادگذاری آن را با دو علامت نشان می‌دهیم.

بر پایهٔ قاعدهٔ تقطیع، هجای پایانی مصراع را همواره بلند می‌گیریم تا وزن بیت با تکیه‌گاه‌های prosodic درست درآید؛ کوتاه یا کشیده‌بودن تلفظی آن تاثیری در این قاعده ندارد.

«است» = همخوان (همزه) + مصوت کوتاه (ـَ) + دو همخوان (س، ت)؛ پس یک هجای کشیده است. (الف آغاز واژه، همخوان همزه به شمار می‌آید.)

در گزینهٔ 3، واژهٔ «قرار» (به صورت «قرار» و «قراری») تکرار شده و واژه‌آرایی ساخته است؛ همچنین «خواهی» و «سحرگاهی» سجع دارند. در گزینهٔ 2 فقط سجع است («تنم» و «ستم»)؛ در گزینهٔ 4 پایان‌های هم‌آوا قافیه‌اند نه سجع و واژه‌آرایی نیست؛ در گزینهٔ 1 هیچ‌یک از دو آرایه دیده نمی‌شود.

«سرو» و «ماه» هر دو یک هجای کشیده‌اند، پس موازن‌اند؛ ولی واج پایانی آن‌ها یکی نیست (و و ه)، یعنی سجع ندارند؛ پس ترصیع نیست. در سه گزینهٔ دیگر، هم برابری وزن هست و هم هم‌آوایی پایانی (ب، ت، ت)؛ یعنی ترصیع کامل.

موازنه یعنی برابری دو واژه در تعداد هجا و وزن هجایی؛ وقتی به این برابری، سجع (یکسان‌بودن واج پایانی) هم افزوده شود، ترصیع پدید می‌آید؛ پس ترصیع = موازنه + سجع.

بندهای الف، ب و د از ویژگی‌های هفت‌گانهٔ نثر این دوره‌اند؛ ولی سادگی و کوتاهی جمله‌ها و کمی واژه‌های عربی از ویژگی‌های نثر سادهٔ دورهٔ سامانی است، نه نثر فنی و هنری سدهٔ ششم؛ پس 3 مورد درست است.

ویژگی اصلی نثر موزون، به‌کارگیری سجع است (در نثر مانند قافیه در شعر) و خواجه عبدالله انصاری آن را به کمال رساند؛ مانند عباراتی همچون «یا کریمی که عطا بخشی که همایی...». سایر گزینه‌ها هم در ویژگی و هم در نام آورده‌شده نادرست‌اند.

کلیله و دمنه به سال 536 ق به دست ابوالمعالی نصرالله منشی نوشته شد و نخستین نمونهٔ نثر فنی است (با آرایه‌ها، امثال، آیات و اشعار). کشف‌الاسرار نمونهٔ نثر موزون و چهار مقاله و تاریخ بیهقی از نمونه‌های دیگر نثر این دوره‌اند ولی نخستین نمونهٔ نثر فنی، کلیله و دمنه است.

واژه‌های قافیه «عیان» و «دهان» هستند و بخش مشترک پایانی آن‌ها «آن» (مصوت بلند + صامت) است که بر پایهٔ قاعدهٔ 2 قافیه را می‌سازد. «دهان» خود واژهٔ قافیه است نه حروف قافیه، و «آ» یا «ن» به‌تنهایی کل بخش مشترک نیستند.

ردیف واژه‌ای است که عیناً پس از قافیه تکرار می‌شود (مانند «بواد» در بیت سعدی)؛ قافیه واژه‌های پایان مصراع با حروف مشترک‌اند، حروف قافیه آن حروف مشترک‌اند و روی، آخرین حرف اصلی قافیه است.

در گزینهٔ 2، «بهاران» و «روزگاران» حروف مشترک پایانی را دارند و درست به عنوان قافیه مشخص شده‌اند. در گزینهٔ 1 «شکفت» و «آشفت» با «ریخت/آمیخت/آویخت» هم‌قافیه نیستند؛ در گزینهٔ 3 «نسیم» با بقیه نمی‌خواند و در گزینهٔ 4 واژه‌هایی مانند «کاج‌ها، غروب، وداع» قافیه نیستند.

در گزینهٔ 4، در مصراع اول «فسون» و «درون» درونِ همان مصراع با هم قافیه شده‌اند (قافیهٔ درونی). در سایر گزینه‌ها قافیه فقط در پایان مصراع‌هاست و قافیهٔ درونی دیده نمی‌شود.

طبق نکتهٔ کتاب، اگر دو واژهٔ هم‌آوا تنها در یک حرف اختلاف داشته باشند، هم جناس دارند و هم اشتقاق؛ اگر اختلاف بیش از یک حرف باشد فقط اشتقاق دارند و اگر اختلاف فقط در مصوت کوتاه باشد، جناس حرکتی است.

در گزینهٔ 2، «باز» به معنای «گشوده» و «باز» به معنای «دوباره/تمام» کاملاً هم‌آوا و متفاوت در معنا هستند؛ پس جناس تام است. در گزینه‌های 3 و 4 واژه‌های تکرارشده هم‌معنا هستند (تکرار، نه جناس) و در گزینهٔ 1 هم‌آوایی کامل دو واژهٔ متفاوت‌المعنا دیده نمی‌شود.

در گزینهٔ 1، «بازار» و «بیزار» در یک واج (مصوت بلند) اختلاف دارند (جناس اختلافی) و «دار» و «دیدار» در تعداد واج‌ها (جناس افزایشی). در سایر گزینه‌ها این دو نوع جناس با هم نیامده‌اند؛ مثلا در گزینهٔ 2 تکرار واژه و در گزینهٔ 4 صرفاً تکرار دیده می‌شود.