انواع دوره‌ های تحصیلی دانشگاه‌ ها | معرفی کامل دوره‌ های آموزشی و تفاوت‌ آن‌ها

یکی از مهم‌ترین نکاتی که داوطلبان هنگام انتخاب رشته کنکور با آن روبه‌رو می‌شوند، انواع دوره‌های تحصیلی دانشگاه است. بسیاری از داوطلبان نمی‌دانند نوع دوره تحصیلی چیست و چه تفاوتی میان دوره‌های مختلف دانشگاهی وجود دارد. در واقع، شناخت کامل انواع دوره‌های دانشگاهی کمک می‌کند تا هنگام انتخاب رشته، تصمیمی آگاهانه و منطقی بگیرید و بعد از ورود به دانشگاه از شرایط تحصیلی، شهریه و اعتبار مدرک خود رضایت کامل داشته باشید. در این مقاله از سایت رتبه برتر، قصد داریم به معرفی و بررسی مهم‌ترین انواع دوره‌های آموزشی دانشگاه بپردازیم تا به‌صورت کامل بدانید تفاوت دوره روزانه با نوبت دوم یا شبانه، شهریه‌پرداز و پردیس خودگردان چیست.

دوره روزانه

مطمئنا شناخته‌شده‌ترین و پرطرفدارترین دوره از انواع دوره‌های تحصیلی دانشگاه، دوره روزانه است. در این دوره، تحصیل در برترین دانشگاه‌های کشور، به‌صورت رایگان انجام می‌شود و دانشجویان هزینه‌ای بابت شهریه پرداخت نمی‌کنند. تمامی امکانات آموزشی، رفاهی و پژوهشی دانشگاه‌های سراسری برای دانشجویان این دوره فراهم است. خوابگاه، سلف سرویس، سرویس رفت‌و‌آمد و خدمات رفاهی دیگر با هزینه‌ای بسیار اندک در اختیار دانشجویان قرار می‌گیرد. رشته‌های دوره روزانه در دانشگاه‌های دولتی و زیر نظر وزارت علوم یا وزارت بهداشت برگزار می‌شوند و در دانشگاه‌های آزاد، پیام نور یا غیرانتفاعی چنین دوره‌ای وجود ندارد.

عمده پذیرش در دوره روزانه از طریق کنکور سراسری انجام می‌شود و تنها داوطلبانی که طبق کارنامه اولیه، مجاز به انتخاب رشته در دوره روزانه شده‌اند، می‌توانند رشته‌های مربوط به آن را انتخاب کنند. البته برخی رشته‌های کم‌طرفدارتر، پذیرش صرفاً بر اساس سوابق تحصیلی نیز در قالب دوره روزانه دارند که تمامی داوطلبان مجاز به انتخاب آن هستند. ظرفیت این دوره محدود است و رقابت اصلی داوطلبان کنکور برای ورود به دانشگاه‌های روزانه صورت می‌گیرد. اعتبار مدرک فارغ‌التحصیلان دوره روزانه بسیار بالاست و در بازار کار و ادامه تحصیل امتیاز ویژه‌ای برای آن‌ها محسوب می‌شود. به طور خلاصه، اگر بخواهیم بدانیم منظور از دوره روزانه چیست، باید گفت تحصیل در دانشگاه‌های سراسری با امکانات کامل و بدون پرداخت شهریه.

دوره نوبت دوم یا شبانه

یکی دیگر از انواع دوره‌های تحصیلی دانشگاه، دوره نوبت دوم یا همان شبانه است. تفاوت اصلی دوره شبانه با روزانه در پرداخت شهریه است؛ دانشجویان نوبت دوم باید مبلغی به‌عنوان شهریه پرداخت کنند، اما این شهریه بسیار کمتر از شهریه دانشگاه‌های آزاد، غیرانتفاعی یا پردیس خودگردان است. میزان شهریه هر دانشگاه با توجه به اعتبار و سطح علمی آن، متفاوت است و مبلغ ثابتی به‌عنوان شهریه نوبت دوم تمامی دانشگاه‌ها وجود ندارد.

کلاس‌های دوره شبانه با دانشجویان روزانه مشترک برگزار می‌شود و از نظر کیفیت آموزشی، تفاوتی بین این دو وجود ندارد. ارزش و اعتبار مدرک فارغ‌التحصیلی نوبت دوم نیز دقیقاً برابر با مدرک روزانه است و تنها عبارت «نوبت دوم» در آن ذکر می‌شود. فارغ‌التحصیلان دوره شبانه هیچ تعهد خدمتی به دولت ندارند و برای آزادسازی مدرک خود نیازی به پرداخت هزینه اضافه نیست. به‌طور کلی، اگر بخواهیم فرق دوره روزانه با نوبت دوم را بدانیم، تفاوت اصلی در رایگان بودن دوره روزانه و شهریه‌دار بودن دوره نوبت دوم است، نه در سطح علمی یا ارزش مدرک.

دوره شهریه‌پرداز

دوره شهریه‌پرداز نیز از دیگر انواع دوره‌های تحصیلی دانشگاه است که در رشته‌های پزشکی و پیراپزشکی تحت نظر وزارت بهداشت برگزار می‌شود. دوره شهریه پرداز همانند دوره شبانه، اما برای رشته های زیر نظر وزارت بهداشت است؛ البته شهریه دوره شهریه پرداز خیلی بیشتر از دوره شبانه است. کلیه رشته‌های گروه پزشکی و پیراپزشکی، چیزی به عنوان نوبت دوم ندارند و ظرفیت مازاد از دوره روزانه دانشگاه‌های سراسری، در قالب دوره شهریه پرداز، ارائه می‌شود. در این دوره، دانشجویان باید هزینه تحصیل و خدمات رفاهی خود را بر اساس تعرفه‌ای که توسط معاونت آموزشی وزارت بهداشت و هیئت امنای دانشگاه‌ها تعیین می‌شود، پرداخت کنند.

میزان شهریه در این دوره نسبت به دوره نوبت دوم بسیار بیشتر است؛ با این حال، کیفیت آموزشی و اعتبار مدرک دانشجویان شهریه‌پرداز مشابه سایر دانشجویان دانشگاه‌های علوم پزشکی است. تحصیل در دوره شهریه‌پرداز فرصت مناسبی برای داوطلبانی است که موفق به قبولی در ظرفیت اصلی روزانه نشده‌اند، اما مایل‌اند در رشته‌های پزشکی و پیراپزشکی ادامه تحصیل دهند.

پردیس خودگردان یا پردیس بین‌الملل

پردیس‌های خودگردان نیز یکی از انواع دوره‌های دانشگاهی هستند که زیرمجموعه دانشگاه‌های سراسری محسوب می‌شوند. این دانشگاه‌ها در واقع شاخه‌ای از دانشگاه‌های دولتی هستند که با دریافت شهریه نسبتاً بالا فعالیت می‌کنند. ممکن است ساختمان و محل تحصیل پردیس خودگردان در همان محل اصلی دانشگاه یا در شهر دیگری قرار داشته باشد. برای مثال، پردیس خودگردان دانشگاه شریف در جزیره کیش قرار دارد، اما پردیس دانشگاه فردوسی مشهد در همان مکان اصلی دانشگاه مستقر است. دانشجویان این دوره‌ها برخلاف شبانه‌ها، معمولاً با دانشجویان روزانه در یک کلاس تحصیل نمی‌کنند و برنامه‌های آموزشی جداگانه دارند.

اساتید پردیس خودگردان عمدتا همان اساتید رسمی دانشگاه مادر هستند و از نظر کیفیت آموزشی تفاوتی بین آن‌ها وجود ندارد. این دوره بالاترین میزان شهریه را در میان تمام انواع دوره‌های تحصیلی دانشگاه دارد. خدماتی مانند خوابگاه، سرویس رفت‌و‌آمد و غذا نیز در ازای پرداخت هزینه ارائه می‌شود. اعتبار مدرک پردیس خودگردان نیز بالا بوده و اعتبار دانشگاه را به یدک می‌کشد؛ اما عبارت «پردیس خودگردان» در مدرک ذکر می‌شود. فلسفه شکل‌گیری پردیس‌ها جذب دانشجویان خارجی بود، اما امروزه بیشتر برای پذیرش متقاضیان داخلی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

پردیس خودگردان عموما برای رشته‌های پرطرفدار گروه پزشکی شامل پزشکی، دندانپزشکی و داروسازی در بسیاری از دانشگاه‌های علوم پزشکی و چند رشته محدود مهندسی از دانشگاه‌های پرطرفداری چون صنعتی شریف و امیرکبیر، ارائه می‌شوند. در واقع حتی برای رشته‌های پرطرفداری مثل فیزیوتراپی و بینایی سنجی هم ظرفیت خودگردانی وجود ندارد.

دانشگاه آزاد

اینکه نوع دوره تحصیلی دانشگاه آزاد چیست را احتمالا با آن آشنا هستید، دانشگاه آزاد اسلامی یکی از شناخته‌شده‌ترین و گسترده‌ترین مراکز آموزش عالی در ایران است که در اغلب شهرهای کشور شعبه دارد. این دانشگاه با هدف گسترش آموزش در سراسر ایران تأسیس شد و امروزه نقش مهمی در پذیرش داوطلبان کنکور ایفا می‌کند. تحصیل در دانشگاه آزاد مستلزم پرداخت شهریه است و از نظر هزینه، بعد از دوره‌های پردیس خودگردان، در رتبه دوم قرار دارد. این دانشگاه از طریق دو مسیر اصلی اقدام به پذیرش دانشجو می‌کند: کنکور سراسری و سوابق تحصیلی. در بسیاری از رشته‌های تحصیلی، به‌ویژه رشته‌های انسانی و فنی، امکان ورود بدون کنکور وجود دارد.
از نظر علمی، مدارک صادره از دانشگاه آزاد معتبر و مورد تأیید وزارت علوم هستند. هرچند در مقایسه با دانشگاه‌های سراسری، تنوع رشته‌ها و ظرفیت پذیرش محدودتر است، اما به دلیل گستردگی جغرافیایی و انعطاف در شرایط پذیرش، همچنان یکی از گزینه‌های محبوب بین داوطلبان محسوب می‌شود. دانشگاه آزاد دارای دو نوع ظرفیت پذیرش است؛ ظرفیت عادی و ظرفیت مازاد.

ظرفیت عادی دانشگاه آزاد

در ظرفیت عادی، دانشجویان بر اساس کنکور یا سوابق تحصیلی پذیرفته می‌شوند و شهریه‌ای ثابت پرداخت می‌کنند.

ظرفیت مازاد یا خودگردان دانشگاه آزاد

در ظرفیت مازاد، پذیرش معمولاً برای رشته‌های پرطرفدار مانند پزشکی، دندان‌پزشکی، داروسازی و پرستاری انجام می‌شود و شهریه این دوره‌ها حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد بیشتر از حالت عادی است. دانشجویان ظرفیت مازاد در همان کلاس‌هایی حضور دارند که دانشجویان عادی شرکت می‌کنند و از نظر کیفیت آموزشی تفاوتی بین آن‌ها وجود ندارد.

دانشگاه پیام نور

دانشگاه پیام نور نیز از دیگر انواع دوره‌های تحصیلی دانشگاه در ایران است که زیر نظر وزارت علوم فعالیت می‌کند. این دانشگاه بیشتر بر پایه آموزش نیمه‌حضوری و غیرحضوری بنا شده است، به همین دلیل بسیاری از دانشجویان می‌توانند بدون حضور مداوم در کلاس‌ها، واحدهای درسی خود را مطالعه کرده و در زمان مقرر در امتحانات پایان‌ترم شرکت کنند. این ویژگی، دانشگاه پیام نور را به گزینه‌ای مناسب برای افرادی که شاغل هستند یا در مناطق دور از دانشگاه‌های بزرگ زندگی می‌کنند تبدیل کرده است. تحصیل در این دانشگاه شهریه‌ دارد، اما میزان شهریه آن نسبت به دانشگاه‌های آزاد، پردیس خودگردان و حتی غیرانتفاعی کمتر است.

پذیرش در دانشگاه پیام نور عمدتا از طریق سوابق تحصیلی انجام می‌شود و به همین دلیل ورود به آن نسبتاً آسان‌تر است. هرچند اعتبار علمی آن در سطح دانشگاه‌های روزانه و سراسری نیست، اما مدرک صادرشده از پیام نور معتبر و مورد تأیید وزارت علوم است. همچنین در پاسخ به این سوال که اعتبار دانشگاه آزاد بیشتر است یا پیام نور نیز باید بگوییم که دانشگاه‌های آزاد عمدتا سطح علمی و اعتبار بیشتری دارند.

یکی از مزایای مهم نوع دوره تحصیلی دانشگاه پیام نور این است که امکان تحصیل هم‌زمان در دو رشته برای دانشجویان فراهم شده است. علاوه بر این، با توجه به سیستم آموزشی خاص خود، دانشگاه پیام نور فرصت بسیار خوبی برای ادامه تحصیل کسانی فراهم می‌کند که به دنبال تحصیل با انعطاف زمانی بیشتر هستند.

دانشگاه غیرانتفاعی

دانشگاه‌های غیرانتفاعی نیز از جمله دیگر انواع دوره‌های آموزشی دانشگاه در کشور هستند که به‌صورت خصوصی اداره می‌شوند و زیر نظر هیئت‌امنای مستقل فعالیت می‌کنند. این دانشگاه‌ها برخلاف دانشگاه‌های دولتی، وابسته به بودجه عمومی نیستند و هزینه‌های آموزشی آن‌ها از طریق شهریه دانشجویان تأمین می‌شود. تحصیل در دانشگاه‌های غیرانتفاعی نیاز به پرداخت شهریه دارد که معمولاً بیشتر از شبانه اما کمتر از دانشگاه آزاد و پردیس خودگردان است. این دانشگاه‌ها معمولاً امکانات رفاهی مانند خوابگاه یا سرویس ایاب و ذهاب را در سطح گسترده ارائه نمی‌دهند و خدمات رفاهی در آن‌ها محدود است.

پذیرش در دانشگاه غیرانتفاعی عمدتا به‌صورت بدون کنکور انجام می‌شود و داوطلبان می‌توانند تنها بر اساس سوابق تحصیلی خود وارد این دانشگاه‌ها شوند. به همین دلیل، قبولی در این مراکز آموزشی نسبتاً آسان است و رقابت شدیدی به‌جز برخی رشته‌های پرطرفدارتر در شهرهای بزرگ، وجود ندارد. همچنین خبری هم از رشته‌های زیر نظر وزارت بهداشت در دانشگاه‌های پیام نور و غیر انتفاعی نیست. از نظر اعتبار علمی، مدارک صادره از دانشگاه‌های غیرانتفاعی مورد تأیید وزارت علوم هستند، اما در مقایسه با دانشگاه‌های دولتی و آزاد، در سطح پایین‌تری قرار می‌گیرند. با این وجود، بسیاری از داوطلبان به دلیل شرایط پذیرش آسان و هزینه نسبتاً مناسب، این نوع دانشگاه را انتخاب می‌کنند.

دوره مجازی

یکی از جدیدترین انواع دوره‌های تحصیلی دانشگاه، دوره مجازی یا الکترونیکی است که با هدف فراهم‌کردن امکان تحصیل از راه دور ایجاد شده است. در این نوع دوره، کلاس‌ها، آزمون‌ها و ارتباط با استادان به‌صورت آنلاین انجام می‌شود و دانشجویان می‌توانند بدون نیاز به حضور فیزیکی در دانشگاه، از هر نقطه‌ای تحصیل کنند. تنها امتحان‌های پایان ترم در دوره‌های مجازی به‌صورت حضوری است. این شیوه آموزشی برای افرادی که شاغل هستند یا در شهرهای دورافتاده زندگی می‌کنند بسیار مناسب است. کیفیت آموزشی در دوره مجازی به استانداردهای دانشگاه برگزارکننده بستگی دارد و مدرک آن از نظر وزارت علوم معتبر است؛ اما اعتبار آن به مراتب کمتر از دوره‌های حضوری معتبر است. به همین دلیل، دوره‌های مجازی به‌عنوان یکی از انواع دوره‌های تحصیلی دانشگاه نقش مهمی در گسترش آموزش عالی و دسترسی برابر به فرصت‌های تحصیلی دارند.

منظور از دوره‌های تمام وقت و پاره وقت دانشگاه آزاد چیست؟

یکی از موضوعاتی که داوطلبان هنگام ثبت‌نام در دانشگاه آزاد باید با آن آشنا باشند، انواع دوره تحصیلی دانشگاه آزاد از نظر نحوه برگزاری کلاس‌هاست. دانشگاه آزاد دو نوع دوره‌ی اصلی دارد؛ تمام وقت و پاره وقت. بنابراین، در پاسخ به این پرسش که نوع دوره تحصیلی دانشگاه آزاد چیست، باید گفت دانشگاه آزاد برای رفع نیازهای متفاوت داوطلبان، دو نوع دوره تمام وقت و پاره وقت را ارائه می‌دهد که از نظر مدرک و کیفیت آموزشی برابرند، اما از نظر ساعات حضور، تعداد واحدهای انتخابی و طول مدت تحصیل با یکدیگر تفاوت دارند. به‌طور خلاصه، تفاوت دوره‌های تمام وقت و پاره وقت دانشگاه آزاد بیشتر در شیوه برگزاری و مدت تحصیل است، نه در سطح علمی یا اعتبار مدرک.

سنوات مجاز تحصیل در دوره تمام وقت معمولاً ۵ سال (۱۰ ترم) است. این دوره برای داوطلبانی مناسب است که زمان کافی برای حضور در دانشگاه دارند و می‌خواهند در کوتاه‌ترین زمان ممکن فارغ‌التحصیل شوند. اما در مقابل، دوره پاره وقت با هدف ایجاد امکان ادامه تحصیل برای افراد شاغل یا کسانی که محدودیت زمانی دارند، راه‌اندازی شده است. در این نوع از دوره‌های تحصیلی دانشگاه آزاد، دانشجویان می‌توانند واحدهای درسی کمتری را در هر ترم انتخاب کنند و زمان بیشتری برای اتمام تحصیل در اختیار دارند. به‌همین دلیل، سنوات مجاز برای دانشجویان پاره وقت ۸ سال (۱۶ ترم) تعیین شده است. از مزایای این نوع دوره، انعطاف در انتخاب زمان کلاس‌ها و تداخل نداشتن آن با ساعات کاری اداری است. علاوه بر این، دانشجویان پسر در دوره‌های پاره وقت از معافیت تحصیلی طولانی‌تر نسبت به دانشجویان تمام وقت برخوردارند.

از نظر مالی، هیچ تفاوتی در شهریه میان دوره‌های پاره وقت و تمام وقت وجود ندارد؛ شهریه ثابت و متغیر هر دو نوع دوره یکسان است. همچنین از نظر اعتبار علمی و مدرک فارغ‌التحصیلی نیز هیچ تفاوتی بین آن‌ها دیده نمی‌شود. مدارک صادره برای هر دو گروه از سوی دانشگاه آزاد به یک میزان معتبر و مورد تأیید وزارت علوم است.

تفاوت دانشگاه های خودگردان، شبانه، شهریه پرداز و روزانه

یکی از پرسش‌های متداول داوطلبان هنگام انتخاب رشته، شناخت تفاوت دوره روزانه و شبانه و دوره‌های پردیس خودگردان و شهریه‌پرداز است. همه‌ی این دوره‌ها زیرمجموعه دانشگاه‌های سراسری محسوب می‌شوند، اما در نحوه پرداخت شهریه و تعهدات دانشجو با هم تفاوت دارند. در دوره روزانه، تحصیل به‌صورت رایگان انجام می‌شود و دانشجویان از امکانات کامل آموزشی و رفاهی بهره‌مند می‌شوند، اما در مقابل باید پس از فارغ‌التحصیلی مدت مشخصی تعهد خدمت به دولت داشته باشند.

در مقابل، دانشجویان دوره‌های شبانه، پردیس خودگردان و شهریه‌پرداز باید برای تحصیل خود شهریه پرداخت کنند، ولی هیچ تعهد خدمتی به دانشگاه ندارند و می‌توانند در صورت تمایل برای ادامه تحصیل یا مهاجرت تحصیلی اقدام کنند. مکان تحصیل داوطلب‌های شهریه پرداز و نوبت دوم هم حتی هیچ تفاوتی با داوطلب‌های دوره روزانه ندارد، اما پردیس خودگردان عموما واحدهای دانشگاهی جدا برای داوطلب‌ها دارد.

سخن نهایی

در پایان، شناخت دقیق انواع دوره‌های آموزشی دانشگاه برای هر داوطلبی که قصد انتخاب رشته یا ادامه تحصیل دارد، ضروری است. آگاهی از اینکه نوع دوره تحصیلی چیست و هر دوره چه شرایط، شهریه و مزایایی دارد، کمک می‌کند تصمیمی آگاهانه و مطابق با شرایط فردی خود بگیرید. از دوره‌های روزانه و شبانه گرفته تا پردیس، شهریه‌پرداز، آزاد، پیام‌نور و غیرانتفاعی، هر کدام ویژگی‌ها و ساختار خاص خود را دارند. بنابراین، انتخاب درست نوع دوره می‌تواند مسیر تحصیلی و حتی آینده شغلی شما را تحت تأثیر قرار دهد. پیش از نهایی‌کردن انتخاب رشته، بهتر است همه گزینه‌ها را با دقت بررسی کرده و بر اساس علاقه، توان مالی و اهداف تحصیلی خود بهترین تصمیم را بگیرید.

سوالات متداول درباره انواع دوره‌های تحصیلی دانشگاه